ძირითადი საერთაშორისო დოკუმენტები

გაეროს პროტოკოლი ადამიანებით, განსაკუთრებით ქალებითა და ბავშვებით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) თავიდან აცილების, აღკვეთისა და დასჯის შესახებ (პალერმოს პროტოკოლი, 2000 წელი)

✓ ეს არის გაეროს ტრანსნაციონალური ორგანიზებული დანაშაულის წინააღმდეგ კონვენციის დამატებითი ოქმი. ის წარმოადგენს პირველ საერთაშორისო სამართლებრივ დოკუმენტს, რომელიც იძლევა ტრეფიკინგის უნივერსალურ განმარტებას, მათ შორის იძულებითი შრომის კომპონენტის ჩათვლით, და ხაზს უსვამს მსხვერპლის თანხმობის უარყოფას, თუკი იგი აკრძალული მეთოდებით (იძულება, მუქარა და ა.შ.) არის მიღებული.

✓ პროტოკოლი არ შემოიფარგლება მხოლოდ ტრეფიკინგის კრიმინალიზაციით — ის მონაწილე სახელმწიფოებს ავალდებულებს კომპლექსურ მიდგომას. სახელმწიფოებმა უნდა მიიღონ ეფექტიანი პრევენციული ზომები, როგორიცაა სოციალური, ეკონომიკური და საგანმანათლებლო პოლიტიკების გაძლიერება, ცნობიერების ამაღლება და საინფორმაციო კამპანიების ჩატარება, რათა შემცირდეს ტრეფიკინგის რისკი.

✓ გარდა ამისა, პროტოკოლი სახელმწიფოების ვალდებულებად ითვალისწინებს ტრეფიკინგის მსხვერპლთა დაცვასა და მხარდაჭერას. ეს მოიცავს მათი უსაფრთხოების უზრუნველყოფას, შესაბამისი სამედიცინო, ფსიქოლოგიური და სოციალური დახმარების გაწევას, რეაბილიტაციისა და საზოგადოებაში სრულფასოვანი რეინტეგრაციის ხელშეწყობას.

✓ მესამე მნიშვნელოვანი მიმართულებაა საერთაშორისო თანამშრომლობა: სახელმწიფოთა შორის უნდა განხორციელდეს კოორდინირებული მოქმედება ტრეფიკინგის ქსელების გამოვლენის, აღკვეთის, გამოძიებისა და დანაშაულში მონაწილეთა დასჯის მიზნით. ასეთი თანამშრომლობა მოიცავს ინფორმაციის გაცვლას, საერთო ოპერაციების ჩატარებასა და სამართლებრივ დახმარებას, რაც ტრეფიკინგთან ეფექტიან ბრძოლას უზრუნველყოფს.

✓ საქართველომ ამ პროტოკოლის რატიფიცირება მოახდინა 2006 წლის 7 ივნისს.

ევროპის საბჭოს კონვენცია ადამიანებით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) წინააღმდეგ ბრძოლის შესახებ (2005 წელი)

✓ ევროპის საბჭოს კონვენცია ადამიანებით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) წინააღმდეგ ბრძოლის შესახებ (2005) წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე სრულყოფილ და მსხვერპლზე ორიენტირებულ საერთაშორისო დოკუმენტს ტრეფიკინგის წინააღმდეგ ბრძოლაში. ის ტრეფიკინგს განიხილავს, როგორც ადამიანის უფლებების დარღვევას და არა მხოლოდ როგორც ორგანიზებულ დანაშაულს. კონვენცია ითვალისწინებს ტრეფიკინგის როგორც შიდა, ისე საერთაშორისო ფორმებს და მოიცავს ყველა სახის ექსპლუატაციას — სექსუალურ, შრომით, იძულებით დანაშაულებრივ საქმიანობას, ორგანოების ამოღებას და სხვ.

✓ კონვენცია დეტალურად ადგენს სახელმწიფოების ვალდებულებებს პრევენციის მიმართულებით. ეს მოიცავს საზოგადოების ცნობიერების ამაღლებას, რისკ-ჯგუფებისთვის მხარდაჭერას, შრომითი ინსპექციების გაძლიერებას, საზღვრის კონტროლის ეფექტიანობას, ასევე პოლიტიკურ, სოციალურ და ეკონომიკურ მიზეზებთან ბრძოლას, რომლებიც ხელს უწყობს ტრეფიკინგს. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ბავშვთა დაცვას და მათი უსაფრთხოების სპეციალურ პროცედურებს.

✓ კონვენციის ერთ-ერთი მთავარი მახასიათებელია ძლიერი მსხვერპლის დაცვის მექანიზმები. სახელმწიფოები ვალდებულნი არიან, უზრუნველყონ მსხვერპლთა იდენტიფიკაცია, უსაფრთხოება, თავშესაფარი, სამედიცინო და ფსიქოლოგიური დახმარება, სამართლებრივი მხარდაჭერა და არ დააკვალიფიცირონ ისინი დამნაშავეებად. ასევე შექმნილია მონიტორინგის დამოუკიდებელი სისტემა — GRETA, რომელიც აკვირდება, რამდენად სწორად ასრულებენ სახელმწიფოები კონვენციით გათვალისწინებულ ვალდებულებებს. კონვენცია განამტკიცებს საერთაშორისო თანამშრომლობას და ქმნის საერთო სტანდარტებს ტრეფიკინგის წინააღმდეგ ბრძოლისთვის მთელს ევროპაში.

✓ რატიფიცირების თარიღი საქართველოში - 2007 წლის 14 მარტი.

საერთაშორისო შრომის ორგანიზაციის (ILO) კონვენციები:

1. კონვენცია იძულებითი შრომის შესახებ (ILO კონვენცია №29, 1930 წელი)
   ✓ წარმოადგენს ერთ-ერთ ძირითად საერთაშორისო დოკუმენტს, რომელიც კრძალავს იძულებითი ან იძულებით-მსგავსი შრომის ყველა ფორმას. კონვენცია განსაზღვრავს იძულებით შრომას, როგორც ნებისმიერი სახის სამუშაოს ან მომსახურებას, რომელსაც ადამიანი საკუთარი ნებით არ თანხმდება და ასრულებს დასჯის საფრთხის ქვეშ. დოკუმენტი ხაზგასმით მიუთითებს, რომ ასეთი სამუშაოს გამოყენება ეწინააღმდეგება ადამიანის ღირსებასა და ფუნდამენტურ უფლებებს.
   ✓ კონვენცია სახელმწიფოებს ავალდებულებს, გამორიცხონ იძულებითი შრომის პრაქტიკა როგორც საჯარო, ისე კერძო სექტორში. განსაკუთრებით აკრძალულია იძულებითი შრომის გამოყენება დასჯის ან პოლიტიკური კონტროლის მიზნით, სამხედრო მიზნებისთვის, ეკონომიკური განვითარების იძულებითი ღონისძიებების ფარგლებში, ასევე შრომითი დისციპლინის სამაგალითოდ. კონვენცია მოიცავს მკაცრ მოთხოვნებს, რომ სახელმწიფოებმა დაიცვან უკანონო იძულებითი შრომის ნებისმიერი ფორმის აღმოფხვრა და უზრუნველყონ ეფექტიანი მონიტორინგი.
   ✓ გარდა ამისა, კონვენცია ითვალისწინებს კონკრეტულ გამონაკლისებს, როგორიცაა სამხედრო სავალდებულო სამსახური, ნორმალური სამოქალაქო ვალდებულებები (მაგ., ნაფიცი მსაჯულის მოვალეობა), საგანგებო სიტუაციებისას დროებითი მუშაობა და მცირე საზოგადოებრივი სამუშაოები, რომლებიც მოქალაქეთა პირდაპირ პასუხისმგებლობას წარმოადგენს. მიუხედავად ასეთი შეზღუდული გამონაკლისებისა, კონვენციის მთავარი მიზანია მთლიანად აღმოიფხვრას იძულებითი შრომის ნებისმიერი ფორმა და დაიცვას ყველა ადამიანი ექსპლუატაციისგან.
   ✓ რატიფიცირების თარიღი საქართველოში - 1993 წლის 22 ივნისი.

2. კონვენცია ბავშვთა შრომის უკიდურესი ფორმების აკრძალვისა და დაუყოვნებლივ აღმოფხვრის ღონისძიებების შესახებ (N182)
   ✓ კონვენცია განსაზღვრავს, რომ “ყველა ბავშვზე” (ანუ, 18 წლამდე პირებზე) გავრცელდება განსაკუთრებული დაცვის ვალდებულება. შრომის უკიდურესი ფორმები მოიცავს:
    ა) მონობის ან მონობის მსგავსი პრაქტიკის ყველა ფორმას, როგორიცაა, მაგალითად, ბავშვების გაყიდვა და ბავშვებით ვაჭრობა, სავალო კაბალა და ბატონყმური დამოკიდებულება, და აგრეთვე, იძულებითი ან სავალდებულო შრომა, მათ შორის, ბავშვების იძულებითი ან სავალდებულო დაქირავება შეიარაღებულ კონფლიქტებში მათი გამოყენების მიზნით;
    ბ) ბავშვის გამოყენებას, შეთავაზებას ან დაქირავებას პროსტიტუციაში, პორნოგრაფიული პროდუქციის შექმნისთვის ან პორნოგრაფიული წარმოდგენისთვის;
    გ) ბავშვის გამოყენებას, დაქირავებას ან შეთავაზებას სამართალსაწინააღმდეგო საქმიანობისთვის, კერძოდ, ნარკოტიკების წარმოებისა და გაყიდვისთვის, როგორც ეს განსაზღვრულია შესაბამის საერთაშორისო ხელშეკრულებებში;
   ✓ დ) სამუშაოს, რომელმაც თავისი ხასიათით ან პირობებით, რომელშიც ის სრულდება, შეიძლება ზიანი მოუტანოს ბავშვების ჯანმრთელობას, უსაფრთხოებას ან ზნეობას.
   ✓ რატიფიცირების თარიღი საქართველოში - 2002 წლის 24 ივლისი.

ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენცია (მუხლი 4 - მონობისა და იძულებითი შრომის აკრძალვა)

✓ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მუხლი 4 განისაზღვრება როგორც ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ნორმა, რომელიც იცავს ადამიანს მონობის, დანაშაულებრივი ექსპლუატაციისა და იძულებითი შრომისგან. მუხლი მკაფიოდაა ჩამოყალიბებული და კრძალავს მონობასა და სამოხელეო მესაკუთრეობას ნებისმიერ ფორმით, ასევე კრძალავს ადამიანის იძულებას შრომაზე მისი ნების საწინააღმდეგოდ. ეს ნორმა გარანტიას აძლევს თითოეულ პირს, რომ სახელმწიფო ვერ გამოიყენებს ან ვერ დაუშვებს მონობას ან იძულებით შრომას როგორც საჯარო, ისე კერძო სივრცეში.

✓ მუხლი 4 ასევე აკრძალავს „დასჯის საფრთხის ქვეშ” შესრულებულ სამუშაოს, რასაც ადამიანი თავისი ნების წინააღმდეგ ასრულებს. ერთადერთი გამონაკლისი, რომელსაც კონვენცია უშვებს, არის სამხედრო სავალდებულო სამსახური, ნორმალური სამოქალაქო ვალდებულებები (მაგ., ნაფიცი მსაჯული), საგანგებო სიტუაციებში დროებითი სამუშაოები და სასამართლოს სამართლიანი გადაწყვეტილებით დაკისრებული საზოგადოებისთვის სასარგებლო სამუშაო.

✓ აღსანიშნავია, რომ ევროპის ადამიანის უფლებათა სასამართლომ (ECHR) მუხლი 4 თანამედროვე სიტუაციებზეც გააფართოვა: მასში შედის ტრეფიკინგი, ადამიანით ვაჭრობა და შრომითი ექსპლუატაცია. სასამართლოს პრაქტიკა ადგენს სახელმწიფოს პოზიტიურ ვალდებულებებს - ეფექტიანი გამოძიება, მსხვერპლთა დაცვა, პრევენცია და საერთაშორისო თანამშრომლობა. ასე რომ, მუხლი 4 არის ძლიერი სამართლებრივი მექანიზმი, რომელიც ადამიანის თავისუფლებისა და ღირსების დაცვას ემსახურება ევროპულ სივრცეში.

✓ რატიფიცირების თარიღი საქართველოში - 1999 წლის 27 აპრილი.